چيزيست كه از آن بهره و سود مىبرند . پس معنى كسب و رزق و شرح وجه تسميهء هر يك روشن گرديد . و بايد دانست كه هر گاه به علت نقصان عمران و اجتماع كارها فقدان پذيرد يا تقليل يابد آن وقت خدا از ميان رفتن محصول و كسب را در آن اجتماع اعلام خواهد فرمود . مگر نمىبينى در شهرستانهاى كم جمعيت چگونه رزق و بدست آمده تقليل مىيابد يا مردم فاقد آنها ميشوند زيرا كارهاى انسانى در آن اجتماعات اندك مىشود ؟ . و همچنين شهرستانهائى كه كارها ( ى گوناگون ) در آنها بيشتر است [ 1 ] مردم آنها توانگرتر و مرفه‌تر ميباشند چنان كه ياد كرديم . و بدين سبب است كه عامه ميگويند كه هر گاه عمران و جمعيت شهرها نقصان پذيرد روزى از آن سرزمين رخت‌برميبندد حتى مسير چشمه‌ها و رودها تغيير مىكند و در دشت روانه ميشوند ، زيرا فوران و جوشش چشمه‌ها در نتيجهء چاه‌جوئى و آبيارى پديد ميآيد كه خود از كارهاى انسانيست چنان كه شير دادن چارپايان نيز همين حال را دارد بنابر اين اگر چاه‌جوئى و آبيارى ادامه نيابد چشمه‌ها و نهرها به كلى خشك مىشود و به زمين فرو - ميرود ، چنان كه شير حيوانات خشك مىشود هر گاه دوشيدن آنها فرو گذاشته شود . و ببين كشورهائى كه در روزگار عمران داراى چشمه‌ها و نهرها ( ى گوناگون ) هستند چگونه هنگامى كه ويران ميشوند كليهء آبهاى آنها به زمين فرو مىرود و چنان كه گوئى هرگز وجود نداشته است ، و خدا تقدير كنندهء شب و روز است . فصل دوم در راههاى بدست آوردن معاش و شيوه‌هاى گوناگون آن بايد دانست كه معاش عبارت از جستن روزى و كوشش در بدست آوردن آنست و كلمهء مزبور از لحاظ لغوى بر وزن « مفعل » از ريشهء « عيش » است و مناسبت آن

--> [ 1 - ) ] از « ينى » در چاپهاى مصر و بيروت بجاى : اعمال ، عمران آمده .